Your anecdote about the Stedelijk
Does the name Stedelijk Museum recall any memories? Unforgettable anecdotes of your first encounter, an exhibition you visited or a specific work in our collection? Please share your personal story with us here or send it to n.snijders@stedelijk.nl before March 9, 2012.
Texts should be 50-200 words (Dutch or English). The most remarkable ones will be published in a book about the Stedelijk Museum. Winners will receive a hard copy. We are looking forward to receiving your contributions!
Paintings by Chagall restored
The Stedelijk’s restoration department is currently at work on three paintings by Marc Chagall: Self-Portrait with Seven Fingers, Motherhood and La Synagogue de Safed. The first two date from 1912-1913, when Chagall was living in Paris. They were exhibited at the Stedelijk as early as 1914 and bought immediately afterwards by an Amsterdam-based collector called Willem Beffie. In 1930 he sold them on to a collector called Regnault, who gave them to the Stedelijk on long-term loan. In 1953 the paintings were acquired by the Dutch state and they are now the responsibility of the cultural heritage department (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed or RCE). The two pictures are therefore ‘old friends’ of Stedelijk Museum visitors and deserve to be cherished. Now, therefore, almost a century after they were created, they are under restoration, together with Chagall’s 1931 painting La Synagogue de Safed (property of the Stedelijk Museum).
Marc Chagall, Self-Portrait with Seven Fingers (1912, B2166, on long-term loan from RCE) – during removal of the varnish layer.
Self-Portrait with Seven Fingers shows Chagall in his Paris studio. At top left, a window affords a view of the Eiffel Tower. At top right, there is a glimpse of Chagall’s birthplace, Vitebsk. Chagall depicts himself as an artist, holding a palette dotted with real daubs of oil paint. Like the rest of the painting, the palette was covered with a layer of varnish. This was applied during a previous restoration, when the painting was also relined.
In places, the wax-resin compound used at that time to apply the new canvas to its back had worked through to the front of the painting and was visible over the paint layers. Both the varnish and the patches of compound had darkened and dulled over time, concealing Chagall’s brushwork. The removal of the varnish layer and patches of compound has revealed the painting’s original bright colours. The palette has been restored to its original brilliance and Chagall’s subtle variations between matte and glossy brushstrokes can once again be appreciated.
Marc Chagall, La synagogue de Safed, Israël (1931, A 632) – surface dirt has been removed in the area at top right.
The two other paintings are undergoing more limited restoration: flaking paint is being consolidated and surface dirt removed.
Alongside the restoration, research is also being done to improve knowledge of Chagall’s painting materials. A better understanding of these will enable the Museum to conserve the paintings better in future.
Vera Blok
Restorer Stedelijk Museum
A spectacular feat: transporting a Schnabel to Venice
Special, low-floor art transport trailers equipped with climate control and air suspension systems are a rare commodity: there are just three in the whole of Europe. They allow huge works of art (up to 335 cm high) to be transported vertically. And that was just what was needed in the case of American artist Julian Schnabel’s 1981 painting, The Unexpected Death of Blinky Palermo in the Tropics. In its 446 x 29 x 319 cm crate, it just fitted into the trailer.
Recognizing the importance of the event for Julian Schnabel and Museo Correr, the Stedelijk Museum had gone to every length to cooperate on the artist’s Venice retrospective, Julian Schnabel. Permanently Becoming and the Architecture of Seeing (4 June – 27 November 2011).
Paintings are always transported on their stretchers if size permits. If not, they are occasionally rolled up for transportation, but this always entails a risk of damage. The precarious condition of this particular painting, done on velvet, meant that it had to be transported vertically on its stretcher.
First, the rear of the work was covered by a special backing board (made of 5 mm thick polypropylene hollow core sheeting). Then the space between the support and the backing board was filled up completely with foam planks (5 cm thick Ethafoam), mounted onto the backing board using nylon book screws. This produced a vacuum which ensured maximum immobilization of the painting in transit. Finally, the work was mounted in a protective wooden transit frame and wrapped in plastic sheeting for additional protection.
The tailor-made wooden crate was rendered watertight by a layer of gloss paint and a rubber seal on the lid. Travel crates made by the Stedelijk in-house are always equipped with shock absorbers in the corners. So the painting was well packaged for its long and complicated journey to Venice.
Once the crate was unloaded on the outskirts of Venice, it would still have to be maneuvered through the narrow pedestrian streets of the town to its final destination. To achieve this, Marc Bongaarts – the Stedelijk’s Head of Technical Conservation Art Handling – devised an innovative kind of light-weight transportation system. This consisted of four one-sided aluminum supporting arms, capable of adjustment to different widths. These were equipped with heavy swiveling castors fitted with pneumatic tires to absorb shocks and vibration. Four M10 bolts were used to mount the supporting arms onto the crate and the arms were fastened together at the bottom by a thick aluminum strip. This ensured that the case could turn on its own axis and pass smoothly over the uneven surface of the Venetian streets.
After a journey of around 1350 kilometers, the case arrived on the quayside at the Tronchetto boat terminal, Venice’s freight transshipment point. Amid fruit and vegetable boats and countless artists bringing their work to the Biennale, the Schnabel was carefully winched out of the truck and loaded onto the largest freighter available in Venice. The vessel then proceeded to the Piazza San Marco, where a crane was used to winch the case up into the air before the astonished eyes of crowds of tourists. With the case suspended just over the boat deck, Marc and his Italian assistants mounted the transportation system onto it. The painting was now ready for the final leg of its journey.
The transportation system was designed in such a way that the width between the casters could be varied. Even in the narrowest position, for example on the landing stage, the case stood stably upright. The system permitted the Schnabel to be wheeled safely to the Museo Carrer, guarded on each side by an escort of no fewer than eight people. At the foot of the museum’s long staircase, the painting was removed from the case and carried up the stairs, still packed in its transit frame and plastic sheet wrappings, in the presence of Julian Schnabel himself.
Once the work had arrived in the gallery, its condition was checked by two restorers (Louise Wijnberg from the Stedelijk and a restorer from the Museo Correr), who prepared a joint condition report. The painting was found to have suffered no ill effects and looked magnificent in its prominent position by the main entrance – ample reward for the time and trouble that Marc and his department had taken to ensure a flawless transport operation.
At the end of the exhibition, the painting was successfully repackaged and brought back to the Stedelijk Museum by the same method.
Photos: Marc Bongaarts and Louise Wijnberg
Een huzarenstukje: het transport van een Schnabel naar Venetië
Er zijn er maar drie van in Europa: speciale, luchtgeveerde en geklimatiseerde Low Floor aanhangwagens die geschikt zijn voor kunsttransport. Ze kunnen kunstwerken van een gigantisch formaat rechtop vervoeren tot maximaal 335 cm hoog. Dat was het geval met The Unexpected Death of Blinky Palermo in the Tropics uit 1981 van de Amerikaanse kunstenaar Julian Schnabel. Met zijn kistafmetingen van 446 x 29 x 319 cm paste hij er precies in.
Het Stedelijk Museum had er alles aan gedaan om mee te werken aan de voor Julian Schnabel en Museo Correr zo belangrijke overzichtstentoonstelling in Venetië: Julian Schnabel. Permanently Becoming and the Architecture of Seeing (4 juni – 27 november 2011).
Schilderijen worden altijd opgespannen vervoerd, mits het formaat dat toelaat. Als dat technisch niet mogelijk is, worden ze bij hoge uitzondering opgerold, met als risico: beschadiging. Vanwege de precaire conditie van dit schilderij ging het op fluweel geschilderde werk rechtopstaand in opgespannen vorm op transport.
De achterzijde van het werk werd voorzien van een speciaal achterschot (5 mm dik polypropyleen kanaalplaat). Tussen het doek en het achterschot werd de ruimte helemaal opgevuld met schuimplaten (5 cm dikke ethafoam), die met nylon boekschroeven op het achterschot gemonteerd werden. Zo ontstond er een vacuüm en werd de beweging van het doek tijdens het transport maximaal gereduceerd. Daarna werd het schilderij in een houten beschermlijst gemonteerd, met eromheen plastic als extra bescherming.
De houten, op maat gebouwde, kist kreeg een laklaag en een rubber seal op de deksel, zodat hij waterdicht zou zijn. De transportkisten die het Stedelijk zelf maakt, hebben standaard schokdemping in de hoeken. Zo zat het schilderij goed ingepakt voor de lange en gecompliceerde reis naar Venetië.
Om de kist na het uitladen in Venetië door de smalle straatjes verder te kunnen verplaatsen, bedacht Marc Bongaarts – Hoofd Behoudstechnische Art Handling – een licht, innovatief transportsysteem. Dit bestond uit vier aluminium, eenzijdige, draagarmconstructies waarvan de armen op verschillende breedte standen gezet konden worden. Ze waren voorzien van zware zwenkwielen met luchtbanden die schokken en trillingen kunnen absorberen. De draagarmen werden door middel van vier M10 bouten aan de kist gemonteerd en aan de onderzijde door een dikke aluminium strip met elkaar verbonden. Hiermee kon de kist om zijn as draaien en soepel over het Venetiaanse wegdek deinen.
Na een reis van zo’n 1350 kilometer arriveerde de kist in Venetië bij de kade van Tronchetto, het transport centrum voor goederenoverslag. Te midden van groente- en fruitboten en talloze kunstenaars die met hun werk aan de Biënnale deelnamen, werd de Schnabel voorzichtig uit de vrachtwagen getakeld en op de grootste maat vrachtboot die in Venetië te krijgen is, geladen. Daarna voer de boot naar het San Marco plein, waar voor de verbaasde ogen van vele toeristen de kist met een hijskraan omhoog werd getakeld. Terwijl de kist laag boven de boot zweefde, monteerde Marc met zijn Italiaanse assistenten het transportsysteem eraan vast. Het kunstwerk was klaar voor het laatste deel van zijn reis.
Het transportsysteem was zo gemaakt, dat de wielen zowel in een brede als smalle stand gezet konden worden. Zelfs in de smalste stand, bijvoorbeeld op de steiger, stond de kist stabiel. Zo rolde de Schnabel, met aan weerszijden maar liefst acht man ter bescherming, naar het Museo Correr. Onderaan de hoge trappen werd het in een beschermlijst en folie verpakte schilderij, in het bijzijn van Julian Schnabel zelf, uit de kist gehaald en de trappen opgetild.
Na aankomst in de zaal inspecteerden schilderijen restaurator Louise Wijnberg van het Stedelijk en de restaurator van Museo Correr de staat van het schilderij en maakten zij een conditierapport. Het werk, dat het transport prima had doorstaan, schitterde prominent bij de hoofdingang. De moeite die Marc en zijn afdeling hadden gedaan om dit transport vlekkeloos te laten verlopen was beloond.
Aan het einde van de tentoonstelling werd het schilderij op dezelfde wijze weer ingepakt en succesvol terug vervoerd naar het Stedelijk Museum.
Foto’s: Marc Bongaarts en Louise Wijnberg
discussies naar aanleiding van public program do it! load it!
6 oktober 2011 vond Load it! plaats als vierde Do it! evenement van het Temporary Stedelijk public program, samengesteld door Hendrik Folkerts en Submarine Channel. De avond stond geheel in het teken van games en kunst. Zo werd er stilgestaan bij de vraag hoe games gepresenteerd kunnen worden in het museum en hoe men het discours van de games positioneert ten opzichte van de beeldende kunst.
De avond startte met een paneldiscussie waarin Isabelle Arvers (freelance curator, gespecialiseerd in kunst en videogames), Matthias Fuchs (gamepionier, conservator en senior docent aan de universiteit van Salford), Bruno Felix (directeur van Submarine Channel) en Bart Rutten (conservator Stedelijk Museum) spraken over games in de context van het museum.
Vervolgens leidde een bizarre performance van Han Hoogerbrugge de première in van drie videogames die beeldend kunstenaars en gamedesigners ontwikkelden op uitnodiging van het Stedelijk Museum en Submarine Channel. Deze games waren die avond en het gehele daaropvolgende weekend te spelen door museumbezoekers.
Sollmann (Part 1: The Harbour) door kunstenaar Marcel van Eeden en gamedesigner Jorrit de Vries
Na dit Do it! event werd nog lang nagepraat over de relatie tussen (kunst)musea en games. Via verschillende fora vanuit de game gemeenschap kwam bijvoorbeeld een kritische en vruchtbare discussie op gang (zie o.a. Bashers.nl. Interessant omdat door de reacties duidelijk werd welke aspecten van een game voor de game gemeenschap essentieel worden geacht en waar hun inziens in niet werd voldaan door de games die waren ontwikkeld.
Conservator Bart Rutten en ikzelf als conservator in opleiding werd de gelegenheid geboden om online te reageren, waarbij we de nadruk konden leggen op de ruimte die het Stedelijk bood om de grenzen te verleggen. Het was een discussie waarin de verschillen in inzicht werden aangescherpt en genuanceerd.
FLX. door kunstenaar Han Hoogerbrugge en gamedesigner Sander van der Vegte.
Ook speelde Do it! Load it! een rol in een televisie programma (zie bovenstaande video) dat gemaakt werd door studenten voor de opleiding Media en Cultuur (UvA). Zij onderzochten het begrip “participatiekunst” en de rol die technologie daarin speelt. Ik schoof hiervoor aan tafel bij Petra Heck van het NIMK. Dat gesprek kwam er vooral op neer dat participatie en technologie niet vanzelfsprekend samengaan in de kunst.
Styleclash – The Painting Machine Construction Kit door kunstenaar en gamedesigner Jochem van der Spek
Het is nog te vroeg om een conclusie te trekken naar aanleiding van Do it! Load it!. Wel heb ik het gevoel dat er een mooie basis ligt voor een vervolg.
Met dank aan Teije Terhorst, Jeroen Slot, Felix van Gisbergen, Lotte Bloem, Linda Roos, Sacha van Drunen, Charlotte van Duin, Jessica Pateer, Robbin Bakker, Patrick van Dorp, Noortje Hübner en Joep Meertens voor de video.
Britte Sloothaak
Conservator in opleiding
First relocation to the Museumplein: the Stedelijk Museum library
The great day has finally come: the first parts of the Stedelijk’s collections are at last being moved into their new home. The library is the first to go: on the afternoon of Monday 16 January, the first books were transferred to the depots in Paulus Potterstraat. Over a period of six weeks, 3000 shelf metres of material will be relocated – almost 200,000 books and 350 metres of archive material.
Librarian Michiel Nijhoff in the new depot
The move follows extensive preparation. The new depots – in cellars under the newly renovated 19th-century museum building – have lower ceilings than those in Deccaweg. Over the past year, staff have worked hard to give thousands of books new location codes. Tens of thousands of volumes have been moved from over-sized storage boxes into ones that are a better fit. The purpose of this is to make better use of limited space and allow for an annual growth rate of over 3300 volumes (over 40 metres of shelf space).
Boring statistics but a thrilling collection
Every one of the past century’s trends in the fine and decorative arts and in photography is reflected in the exhibition catalogues, books and journals that the museum has been collecting ever since the 1930s. There are thousands of catalogues from the Stedelijk Museum itself, but also ones from more than 400 museums worldwide. 1500 journal titles, 250 of them current, constitute one of the greatest collections of modern art journals anywhere in the world. The moving image is also well-represented, with over 2500 videos and DVDs collected since 1980.
In 2003, all of these collections were transferred from the old building on the Museumplein to Deccaweg in Westpoort. The library continued to attract a faithful public, but will now be ready to welcome a surge of new visitors when the museum reopens this autumn. A lounge reading room on the ground floor will accommodate those who just want to look something up quickly, while the study area on the floor below offers thirty places for those wishing to conduct in-depth research. Enthusiastic, well-trained staff will be available in both places to assist. This section of the new library is what we call the ‘learning zone’, a term that also embraces its educational work, lecture program and guided tours.
“All of us – both public and staff – are looking forward eagerly to the day when the museum is completely open again. This is just the first small step”, says Michiel Nijhoff, head of the library. “Moving a few books into a cellar is a humble prelude to what we expect to be an extraordinary year.”
The new reading room at the Museumplein
Als eerste naar het Museumplein: de bibliotheek
Eindelijk is het zover: de eerste collectieonderdelen van het Stedelijk worden ondergebracht in het nieuwe gebouw. De bibliotheek had de primeur: maandagmiddag 16 januari werden de eerste boeken uit de bibliotheekcollectie in de depots aan de Paulus Potterstraat geplaatst. In zes weken tijd wordt 3000 strekkende meter verhuisd, bijna 200.000 boeken en 350 meter archief.
Bibliothecaris Michiel Nijhoff met eerste boek in nieuw depot
Daar zijn heel wat voorbereiding aan vooraf gegaan. De nieuwe depots, die in kelders van de gerenoveerde oudbouw werden gerealiseerd, zijn lager dan de depots op de Deccaweg. Het afgelopen jaar is hard gewerkt om duizenden boeken een nieuwe plaatssignatuur te geven.
Tienduizenden boeken zijn overgepakt van grote archiefdozen naar dozen waarin ze preciezer pasten. Dit alles om de schaarse ruimte zo efficiënt mogelijk te gebruiken en rekening te houden met een groei van de collectie van ruim 3300 boeken per jaar (dat is ruim 40 meter boekenplank).
Saaie cijfers, opwindende collectie
De ontwikkelingen in beeldende kunst, toegepaste kunst en fotografie van de afgelopen honderd jaar is terug te vinden in de tentoonstellingscatalogi, boeken en tijdschriften die de bibliotheek vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw verzamelde. Niet alleen de duizenden catalogi van het Stedelijk Museum zelf, maar ook die van meer dan vierhonderd musea van over de hele wereld. 1500 tijdschrifttitels waarvan 250 lopende, een van de grootste collecties moderne kunst van de wereld. Ook bewegend beeld is goed vertegenwoordigd: meer dan 2500 video’s en dvds werden vanaf 1980 verzameld.
Leeszaal aan de Deccaweg
Al deze collecties werden in 2003 van het oude gebouw aan het Museumplein naar de Deccaweg in Westpoort verhuisd. Daar trok de bibliotheek nog steeds een trouw publiek, maar als het museum dit najaar open gaat, is de bibliotheek weer helemaal klaar voor een grote schare bezoekers.
Een lounge leeszaal op de begane grond biedt plaats aan mensen die even iets willen opzoeken, en de studiezaal één verdieping lager heeft dertig studieplaatsen voor wie zich werkelijk wil verdiepen in een onderwerp. Op beide locaties zijn goed geschoolde en enthousiaste medewerkers aanwezig om te assisteren. Dit geheel van ruimtes noemen wij de ‘learning zone’, een term die ook het educatieve werk, een programma van lezingen en rondleidingen omvat.
De nieuwe leeszaal aan het Museumplein
“Iedereen – publiek en medewerkers van het museum – kijkt reikhalzend uit naar de dag waarop het museum weer echt helemaal open zal zijn. Dit is het eerste prille begin, boeken in een kelder, een bescheiden opmaat voor wat wij verwachten dat een grandioos jaar zal worden”, aldus Michiel Nijhoff, hoofd van de bibliotheek.
Meer over de verhuizing van de bibliotheek
Foto’s: Willem van Beek
Schilderijen van Chagall gerestaureerd
Momenteel staan er in het restauratieatelier van het Stedelijk Museum drie schilderijen van Marc Chagall: Zelfportret met zeven vingers, Moederschap en Synagoge te Safad, Israël. De eerste twee werken schilderde Chagall in 1912-1913 toen hij in Parijs woonde. Al in 1914 werden deze twee werken in het Stedelijk tentoongesteld en vlak daarna aangekocht door de Amsterdamse verzamelaar Willem Beffie. In 1930 verkocht hij ze op zijn beurt aan de verzamelaar Regnault die ze in bruikleen aan het Stedelijk Museum gaf.
De schilderijen zijn sinds 1953 Rijksbezit (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). Het zijn dus al lang vertrouwde ‘beelden’ aan de wanden van het museum. Voldoende reden voor aandacht; nu bijna een eeuw na de vervaardiging worden beide schilderijen gerestaureerd, evenals het in 1931 geschilderde Synagoge te Safad, Israël (collectie Stedelijk Museum).
Marc Chagall, Zelfportret met zeven vingers (1912, langdurige bruikleen RCE)
tijdens het verwijderen van de vernis
Het Zelfportret met zeven vingers toont Chagall in zijn atelier in Parijs. Door het venster linksachter werpen we een blik op de Eiffeltoren. Rechtsboven zien we een glimp van zijn geboortestad Vitebsk. Chagall beeldde zichzelf af als schilder, in zijn hand houdt hij een palet met echte verfklodders. Dit palet, maar ook de rest van het schilderij, was bedekt met een laag vernis. Deze laag is tijdens een restauratiebehandeling in het verleden aangebracht. Ook is het schilderij toen bedoekt met een extra doek aan de achterzijde. Het was-hars mengsel dat gebruikt is om de twee doeken te verbinden is gedeeltelijk aan de voorzijde op de verflagen terecht gekomen.
De vernislaag is inmiddels donker en grauw verkleurd, evenals de was-hars resten. Het schilderwerk van Chagall was hierdoor niet meer goed leesbaar en subtiele verschillen in glanzende en matte kwaststreken waren verdwenen. Door deze vernislaag en resten was-hars van de verflaag te verwijderen, komen de heldere kleuren van Chagall weer tevoorschijn. Het palet oogt weer stralend en ook de afwisseling tussen matte en glanzende verftoetsen is nu zichtbaar.
Marc Chagall, Synagoge te Safad, Israel – het oppervlaktevuil is in het
gebied rechtsboven verwijderd
De twee andere schilderijen ondergaan kleinere behandelingen: er worden loszittende verfschollen vastgezet en het oppervlaktevuil wordt verwijderd. Naast de restauraties wordt er ook onderzoek aan de schilderijen van Chagall uitgevoerd om meer inzicht te krijgen in zijn schildertechniek. Een beter begrip van de gebruikte materialen stelt het museum in staat de schilderijen beter te conserveren.
Vera Blok
restaurator Stedelijk Museum
Twee bijzondere fototentoonstellingen in Rotterdam
Afgelopen zaterdag gingen in Rotterdam twee bijzondere tentoonstellingen open: Chance van Christian Boltanski in het Nederlands Fotomuseum (NFM) en Nederland- uit voorraad leverbaar van Hans van der Meer in het Nederlands Architectuurinstituut (NAi). Beide waren in zekere zin atypisch voor hun omgeving.
Chance was de bijdrage voor het Franse paviljoen op de Biënnale van Venetië afgelopen zomer en hoewel fotografie een wezenlijk onderdeel van de installatie vormt, verkent het Fotomuseum hier duidelijk een nieuw gebied. Dat doet het NAi in zekere zin ook met de expositie van Van der Meers kleurenfoto’s van doorsnee Nederlandse stadjes. Directeur Ole Bouman pareerde in zijn inleiding echter nadrukkelijk de recente bezwaren tegen zijn brede taakopvatting: architectuur, zo stelde hij, is méér dan de ontwerpkust van internationale grootheden alleen.
Christian Boltanski, Chance, Franse paviljoen, 54ste Biënnale van Venetië 2011
foto: Didier Plowy
In elk geval leveren deze avontuurlijke visies twee spannende installaties op. Chance werd zeer overtuigend aangepast aan de industriële omgeving van het NFM. Het bestaat uit een lange strook met foto’s van pasgeboren baby’s die razendsnel door een metalen constructie beweegt. Toeval bepaalt het willekeurig stopzetten van de filmband, toeval de mogelijkheid om uit fragmenten een compleet gezicht te maken terwijl tellers met aantallen geboorten en sterfgevallen een metafoor zijn voor sterfelijkheid en de vervangbaarheid van het individu.
Chance in het Nederlands Fotomuseum, Rotterdam
foto: Hripsimé Visser
Boltanski’s werk is de eerste presentatie in de serie ZWART/WIT waarmee het NFM de komende jaren een wezenlijke kwaliteit van de (klassieke) fotografie op bijzondere manieren wil belichten. Duidelijk is dat het museum met dit concept, ontwikkeld door externe intendant Anne van der Zwaag, zijn wat strenge imago een nieuwe impuls wil geven.
In Het NAi hingen de foto’s van Hans van der Meer in een houten constructie als in een gestileerd, symmetrisch vormgegeven dorpsplein waarheen trappen voeren. Door twee verschillende beeldformaten te gebruiken werkt de installatie wonderwel en wordt de ruimtelijkheid van de foto’s versterkt. Voor Volkskrantlezers is Van der Meers zoektocht naar Nederland anno nu al enigszins vertrouwd maar de presentatie van de complete serie, inclusief hilarische catalogusoverzichten van ons straatmeubilair is indrukwekkend en ontnuchterend tegelijk.
Onmiskenbaar Nederland, gefotografeerd vanaf een kleine verhoging waardoor Heerhugowaard, Raalte en Nijverdal inwisselbaar decor blijken van onze rijkdom, ons gevoel voor orde en schoonheid en van de omgang met elkaar en de gebouwde omgeving. Overigens ook bijeengebracht in een kloek boek.
Twee aanraders dus: Chance nog tot 26 februari en Nederland- uit voorraad leverbaar tot 1 april.
Jongkinds, vals en echt
Lang bevatte de collectie van het Stedelijk Museum zeven aan Johan Barthold Jongkind (Latrop bij Denekamp NL 1819 – La Côte-Saint-André FR 1891) toegeschreven schilderijen. En lang was de toeschrijving van twee daarvan, Maannacht en Riviergezicht met schepen, zeer omstreden. Jongkind-kenner John Sillevis en de samenstellers van de oeuvrecatalogus oordeelden. Tevoren onderzochten het restauratieatelier en de afdeling Documentatie en Onderzoek deze twee probleemgevallen.
John Sillevis beoordeelt de Jongkinds van het Stedelijk.
Op de voorgrond, met molen, de vervalsing Maannacht
Nieuwe levensechte effecten
Pioniers van de moderne kunst beschouwden Jongkind als grote voorloper. Claude Monet, pionier van het impressionisme, schreef over hem: ‘Hij was […] mijn eigenlijke leermeester, en het is door hem dat ik echt heb leren kijken.’ Paul Signac, baanbreker van het pointillisme, typeerde Jongkind in 1891 als een voorloper van schilders als Renoir, Pissarro en Cézanne. In 1927 wijdde Signac een boek aan Jongkind, waarin hij de moderne aspecten van diens werk benadrukte. Hij noemde hem de eerste die niet langer min of meer egale kleurvlakken schilderde, maar de dingen opbouwde uit een veelheid aan duidelijk zichtbare toetsen en penseelstreken in verschillende kleuren. Op die manier bereikte hij nieuwe levensechte effecten.
Vervalsingen
Ook Maannacht en Riviergezicht met schepen vertonen opvallende verfstreken, maar die weerspiegelen vooral onbeholpenheid. Sillevis typeert beide werken als Jongkind-vervalsingen, zoals die al vroeg, namelijk vanaf 1875, werden gemaakt. Zo is Maannacht volgens hem ‘met grote stappen snel thuis’ geschilderd. De wolken zijn niet transparant zoals bij Jongkind, het lijken wel oliebollen. De schilder is een meester van het tegenlicht. Daarvan valt hier niets te bespeuren: het zeil bijvoorbeeld is donker van kleur tegen een donkere lucht. De molen staat niet echt in het landschap. De wieken zien eruit alsof Don Quichote juist voorbij is gekomen, aldus Sillevis. De compositie is niet spannend genoeg voor een Jongkind. Hij zorgde altijd voor een goede opbouw, ook in zijn kleine schetsen. Zelfs op zijn slechtst schilderde Jongkind beter. De dikke verniskoek is een beproefde vervalsertruc om het schilderij authentieker te doen lijken. Doordat het op een ander doek is geplakt, geeft de achterkant geen geheimen prijs.
Johan Barthold Jongkind, Uitvarende zeilschepen, 1861
‘Oersoep’ van het modernisme
Vergelijk het met Uitvarende zeilschepen (1861), een onbetwiste Jongkind, net als de vier andere schilderijen in de collectie, waarvan La maison du maître Adam Billaud à Nevers (Het huis van meester Adam Billaud te Nevers, 1874) het bekendste is.
Johan Barthold Jongkind,
La maison du maître Adam Billaud à Nevers, 1874
Anders dan Maannacht en Riviergezicht met schepen, staan deze alle vermeld in de Franse oeuvrecatalogus van de schilderijen. De compositie van Uitvarende zeilschepen is uitgebalanceerd, de lichtval op de zeilen is geraffineerd en de schepen lijken echt in het water te liggen. Door de levendigheid die dit schilderij uitstraalt, wekt het de indruk buiten te zijn geschilderd. Maar met uitzondering van de aquarellen, zijn de meeste Jongkinds binnen gemaakt. Sillevis prees de kunstenaar om de wijze waarop hij hier kabbelend water suggereerde: met de duidelijk zichtbare penseelstreken waarover Signac hierboven sprak. Het is een voorbeeld van de ‘oersoep’ waaruit het modernisme ontstond waaraan het Stedelijk is gewijd.
Maurice Rummens, wetenschappelijk medewerker
Foto’s: Louise Wijnberg
Links: John Sillevis, rechts: Maurice Rummens
