Journal
Geen categorie 27 augustus, 2015

Sehgal en het betreden van de leefwereld

Het Stedelijk Museum nodigt regelmatig gastbloggers uit om hun ervaringen en gedachten over een bepaald onderwerp, werk of tentoonstelling te delen. Aernoud Bourdrez is advocaat voor de kunstwereld en verzamelaar van hedendaagse kunst. Hij vertelt over het onderscheid tussen de ‘systeemwereld’ en ‘leefwereld’ dat, volgens hem, terug te vinden is in de werken van Tino Sehgal.

Niets zo comfortabel als een helder systeem. Denk aan ons rechtssysteem. We kennen de wet en weten waar we aan toe zijn. Binnen dit systeem is een belangrijke rol weggelegd voor de notaris. Hij legt de afspraken schriftelijk vast. Dit alles biedt de rechtszekerheid.

En toen was er Tino Sehgal. Van de verkoop van zijn werk aan het Stedelijk Museum mocht niets op schrift worden gesteld.

Bij advocatenkantoor Allen & Overy werd de koop mondeling gesloten, ten overstaan van een notaris en in aanwezigheid van medewerkers van het Stedelijk Museum. De vijf belangrijkste voorwaarden die Sehgal aan de verkoop verbond, dienden door de medewerkers te worden opgezegd en uit het hoofd te worden geleerd.

Daarmee weigerde Sehgal het systeem van de notaris te volgen, waarin de schriftelijke vastlegging het meest vertrouwde en zekerheid gevende onderdeel is.

Onze samenleving kent nog vele andere systemen, zoals de economische, politieke en medische wereld. Volgens de Duitse socioloog en filosoof Jürgen Habermas (1929) gaat het daarbij steeds om een doel-middelrationaliteit; met het te bereiken doel in het achterhoofd worden middelen gekozen om dit doel te bereiken. Het doel is al snel, weinig verrassend, macht en geld.

Tegenover dit soort systeemwerelden staat de leefwereld. Een wereld waarin alles in zijn wezenlijke vorm is, zonder dat een systeem dit heeft verpakt, versleuteld of verminkt. Een wereld waarin niet de afspraak het uitgangspunt is, maar dat wat universeel geldt. Een wereld waarin de mens zichzelf noch de ander voor de gek houdt.

Systeemwerelden zijn aantrekkelijk. Ze bieden houvast of bescherming, of helpen om sneller winst te maken. Het risico daarvan is dat de systeemwerelden een eigen leven kunnen gaan leiden, losgekoppeld raken van de leefwereld.

Het gevolg is dat men geen verantwoordelijkheid meer neemt bij het gebruik van het systeem. Of dat men zich daar achter verschuilt, met een beroep op bijvoorbeeld een wetsartikel. Dat men gaat geloven dat wat niet juridisch kan worden bewezen, ook niet bestaat. Of dat men een kunstwerk van Luc Tuymans of Marlene Dumas verbiedt met een beroep op het jonge auteursrechtelijke systeem, hoewel hun kunst behoort tot de appropiation art, een stroming die vele eeuwen teruggaat en onderdeel uitmaakt van de leefwereld. Wat dan gebeurt is dat de systeemwereld de leefwereld overrulet, hoewel de systeemwereld de leefwereld zou moeten volgen. Habermas spreekt dan van kolonisatie van de leefwereld door de systeemwereld.

Sehgal lijkt die systeemwerelden geen kans te geven. Voor zijn tentoonstellingen mag geen reclame worden gemaakt. Reclame die, met behulp van slimme wetten uit de marketingwereld, hoge verwachtingen had kunnen wekken en mij naar binnen had kunnen lokken. Ik zag geen catalogus, waarmee ik het werk van Sehgal in een museale context had kunnen plaatsen. Over de aanschafprijs wordt niet gecommuniceerd, waardoor ik geen commerciële connotatie heb. Bij de zaal hangen geen bordjes met uitleg, die mij hadden kunnen vertellen tot welke collectie het werk behoort waarmee ik het werk binnen de kunstwereld had kunnen plaatsen.

Ik betrad de pikdonkere zaal zonder ook maar iets te weten van wat mij te wachten stond. Voorzichtig schuifelde ik naar het midden. Pas na enkele minuten, die een eeuwigheid leken te duren, waren mijn ogen gewend om te zien hoe andere bezoekers zich onhandig een weg in de ruimte zochten. Of waren het vertolkers? En was ik zelf misschien ook een vertolker, zoals de notaris vertolker was geworden bij de koop?

Volgens Habermas wordt de leefwereld geleid door een communicatieve rationaliteit, waarbij de waarheid achter deze communicatie kan worden ontdekt. Dat lijkt mij onmogelijk. We weten immers niet eens wanneer we onszelf voor de gek houden. Door iedere communicatie gewoon weg te laten, door de systeemwerelden over te slaan, stelt Sehgal in staat om de leefwereld te betreden.

Wat een verrijking.

 

Aernoud Bourdrez is advocaat voor de kunstwereld en verzamelaar van hedendaagse kunst

Tags

Geef een reactie